DÜNYANIN DERİNLİKLERİNİ BİZİMLE KEŞFEDİN

UMAST

Lokasyon

Mağara Ölçüm (2)

Ekip

Mağarayı ölçecek ekip en az 2 kişi, tercihan 3 kişi olmalıdır. Ölçüm uzun ve yavaş bir iş olduğundan ekiptekilerin kalın giysiler bulundurmasında fayda var.

İdeal olarak ekipteki herkesin ölçüm konusunda tecrübeli olması gerekir. Eğer ekipte tecrübesiz insanlar varsa onlara pusula, klino ve metre ölçümü görevini vermek gerekir. Not almak ölçümün en tecrübe ve dikkat isteyen kısmı olduğundan tecrübesiz ölçümcülere verilmemeli.

Ekip ve malzeme durumuna göre ölçümcü dizilimi şu şekilde olmalı:

2 Kişi – Tek Set: Pusula, Klino, Metre arkada, Not alan önde.

3 Kişi – Tek Set: Pusula, Klino arkada, metre önde. Not alan, öndekine yakın.

Gözü bozuk olanlar pusula ve klino okumakta güçlük çekebileceğinden metre tutmalı ya da not alma görevinde olmalıdırlar.

Ölçüm Öncesi Hazırlık

image

Örnek bir ölçüm defteri ve açıklamalar

Sayfadaki çizgiler mağaraya girmeden, cetvelle düzgün bir şekilde çizilmelidir. Yamuk çizgiler ölçümlerin okunamamasına yol açabilir.

Defter ne kadar suya dayanıklı olsa da ıslanma ihtimali varsa bir torbanın içinde taşınmalı. Defteri en rahat taşıma yeri mağara tulumunun içidir. Ancak üzerinizde SRT seti yoksa defterin bacaklara kaymamasına dikkat edin.

Ölçümlerin yedeğini almak için en kolay yol ölçümleri taramak ya da fotoğrafını çekmek. Mümkün olduğunca erken ve sık sayfaların fotoğrafını çekin. Çektiğiniz fotoğrafın net olduğundan emin olun.

Bu yöntemin tek sıkıntısı zaman içinde fotoğrafların birbirleriyle ilişkisinin kaybolması. O yüzden ölçümün olduğu her sayfaya mutlaka şunlar yazılmalı:

  • Ölçüm ekibi üyeleri
  • Ölçüm tarihi
  • Mağara adı
  • Boyut ve Not referans istasyonu: Pusula, klino ve uzaklık değerleri iki istasyonun birbirine göre konumuyla alakalıdır ama boyut ve not kısmı tek bir istasyonla alakalıdır. Bu yüzden alınan boyutların F sütunundaki mi T sütunundaki mi istasyonla ilişkilendirildiğini belirtmek gerekir.
  • Boyut ekseni: “Açıortay”, “From’a dik”, “To’ya dik” olabilir. Açıklama biraz aşağıda.

İstasyonları Belirlemek

image

İstasyonlar mağarada üç boyutu da belirli noktalar olmalıdır. İstasyonları duvarlar üzerinde ya da yerde almaya çalışın. Ayakta durarak alınan ölçümler hem boy farkı yüzünden sorun çıkaracaktır hem de sonradan bulunması imkansızdır.

Mağaranın ileride devam etme ihtimali olduğu yerlerde istasyonlardan en azından bazılarını işaretlemek gerekir. İşaretlemeyi mağaraya zarar vermeden yapın, kalıcı boya vs. kesinlikle kullanmayın. Dikdörtgen şeklinde kesilmiş alüminyum içecek kutusunu büküp, üzerine permanent marker ile istasyon adını yazıp istasyon noktasına bırakabilirsiniz.

Alınan istasyonlar mağaranın genel karakteristiğini yansıtacak şekilde seçilmelidir. İstasyondan tasarruf edeyim derken mağarayla alakasız haritalar üretmek işten bile değil.

image

Albukrek Konvansiyonu

İstasyon isimlendirirken farklı istasyonlara farklı isimler verdiğiniz sürece istediğiniz ismi verebilirsiniz. Ancak işlerin karışmaması için Albukrek Konvansiyonu’nu takip etmekte yarar var:

  • Anakol istasyonları 0′dan başlayan tam sayılarla isimlendirir. (Ör: 0, 1, 2, 3, …)
  • Yan kol istasyon isimleri, ayrıldıkları istasyonun adı üzerine eklenmiş değişik harfleri ön-ek olarak alır, artan sayılarla biterler. (13A1, 13A2, …)
  • Aynı istasyondan ayrılan birden fazla yan kol, değişik harflerle isimlendirilir. (13A1, 13B1, …)

Ölçümü Almak

IMG_8336

Ölçüm alırken önden giden ölçümcü istasyon yerlerini de belirler. Belirlediği istasyon noktasına ışık kaynağını koyarak pusula ve klino okumalarının kolay yapılmasını sağlar. Metre okumasını da yaptıktan sonra galeri boyutları ölçülür. Not alanın onayından sonra gerideki ileridekinin yanına gelir ve istasyonun tam yerini öğrenir. İlerideki ise bir sonraki istasyona devam eder ve bu işlem tekrar edilir.

İstasyonları kolay bulunabilir yerler yapmak ve bunları krokide işaretlemek önemlidir. Dikit tepesi, belirgin oluşumlar gerekirse üst üste koyulmuş taşlar kolay bulunabilen istasyonlar olur.

Daha önceki yazıda bahsettiğim gibi boltları, pusulayı etkilediklerinden, istasyon olarak kullanmaktan kaçınmak gerek.

Su gürültüsü ya da yankı yüzünden birbirini duymanın zorlaşabileceği yerler olabilir. Bu durumda önceden önlem almak gerekir:

  • Ölçümcülere de birer not defteri verin.
  • O kısımda bütün ölçüm aletleri tek bir ölçümcüde dursun ve o ölçümcü de not alanın yanında dursun.

img_8730.jpg

Deftere kaydedilmesi gereken değerler ve açıklamaları:

Ölçümün hangi istasyondan (From) hangi istasyona (To) yapıldığı

Pusula ve klino hangi istasyonda duruyorsa o istasyon “From” istasyonudur. Pusula ve klino normalde ölçülen yönde geride duranda durur ancak bir sebepten ileridekinde duruyorsa From istasyonu odur.

Derece cinsinden F istasyonundan T istasyonuna olan azimut (pusula)

Mağaranın, pusula değeri ilerlediğiniz yönde artıyorsa sağa, azalıyorsa sola dönüyor olmasi gerekir. Not tutan kişi bunun sağlamasını yaparsa bazı temel hataları zamanında yakalayabilir.

Derece cinsinden F istasyonundan T istasyonuna olan eğim (klino)

T istasyonu yukarıdaysa değer pozitif, aşağıdaysa negatif olmalıdır. Dikey inişlerde dahi klino okuması yapmak gerekir çünkü ne kadar dik görünürse görünsün inişlerin çoğu 90 derece değildir.

Santimetre cinsinden istasyonlar arası uzaklık

Lazermetre ile yapılan ölçümlerde mesafe arttıkça hedefi tutturmak zorlaşır. Uzun mesafelerde üst üste bir kaç kere ölçerek doğru mesafeyi ölçtüğünüzden emin olun.

Santimetre cinsinden Sol (Left), Sağ (Right), Üst (Up), Alt (Down) duvar uzaklıkları.

Ölçümün en önemli kısmı aslında burası. Genelde pusula, klino ve uzunluk değerlerine azami özen gösterilirken galeri boyutları kısmı üstünkörü bir şekilde ölçülür. Ancak aslında haritada sadece duvarlar çizildiğinden, geçit boyutları da diğer değerler kadar önemlidir.

Sol ve sağ galeri genişlikleri F’den T’ye doğru bakarken ilgili tarafta kalan duvar uzaklığıdır. Yukarı ve Aşağı değerleri ise istasyon noktasından yukarı ve aşağıdaki duvar uzaklıklarıdır.

Eğer istasyon kuytu bir noktada ve Sol (L), Sağ ( R), Üst (U) ve Alt (D) uzaklıkları galerinin baskın boyutlarını yansıtmıyorsa boyutları aşağıdaki şekildeki gibi galeri boyutularını temsil eden şekilde ölçmek gerekir.

image

Diğer dikkat edilmesi gereken bir konu da galeri boyutlarını hangi eksen üzerinde ölçtüğünüzdür. Bu konuda üç seçeneğiniz var. Bu seçeneklerden birini seçip bütün mağarada aynı şekilde ölçmeniz önemli. Hangi seçeneği seçtiğinizi de yine her sayfanın başında belirtmeyi unutmayın.

Genellikle boyutları açı ortay ekseninde ölçmek en iyi sonucu verir ancak örneğin Compass adlı harita çizim programında genişliği açı ortay ekseninde tanımlamak mümkün olmadığından Compass’a işiniz düşecekse açı ortay değil dik açılardan birini kullanmanız daha iyi olur.

İstasyon sayısı, istasyonları birleştiren çizgilerden her zaman bir fazla olacağı için ölçümün başında veya sonundaki “yetim istasyon”’un boyutlarını ayrıca kaydetmek gerek.

Not

Bilgisayarda harita çizim programlarında istasyonlarla ilişkilendirilen notları harita üzerinde gösterme imkanı var. Bu yüzden krokiye çizseniz de önemli bazı şeyleri not kısmına yazmayı ihmal etmeyin.

Not alınması gereken şeylere örnek:

  • Yarasa ve diğer mağara canlılarının varlığı, sayısı
  • İniş başı, iniş sonu
  • Daral başı, daral sonu
  • Arkeolojik buluntular
  • Göller
  • Yan kol bağlantıları (oluşum kaplı duvarlar)

Kroki

Defterin boş sayfasına, ölçümünü aldığınız yerlerin kroki ve gerekiyorsa kesidini çizin. Kroki üzerinde istasyonları ve zemin bilgisini kaydedin. Ara ara galeri kesitlerini de çizmeyi unutmayın. Krokisini çizdiğiniz kısımdaki istasyonların ölçümlerinin aynı sayfada olması not alanın sağlama yapması için önemli.

Ölçüm Hassasiyeti – BCRA yalanı

İngiliz Mağara Araştırma Topluluğu (BCRA) mağara ölçümü hassasiyetini şu şekilde sınıflandırıyor:

1. Derece: Hafızadan çizilmiş harita

2. Derece: 1. Dereceden iyi, 3. Dereceden düşük hassasiyetteki haritalar.

3. Derece: Kaba ölçüm. Pusula ve klino açı hassasiyeti ±2.5 derece, uzaklık ölçüm hassasiyeti 50 santim. İstasyon konum hatası 50 santimden az.

4. Derece: 3. Derece ile 5. Derece arasındaki hassasiyetler için.

5. Derece: Hassas ölçüm. Pusula ve klino açı hassasiyeti 1 dereceden az, uzaklık ölçüm hassasiyeti 1 santim. İstasyon konum hatası 10 santimden az.

6. Derece: 5. Dereceden hassas ölçümler.

X Derece: Teodolit ile alınan ölçümler.

Galeri boyut hassasiyeti ise şöyle sınıflandırılmış:

A Sınıfı: Bütün galeri detayları hafızaya dayalı

B Sınıfı: Galeri detayları mağarada bakarak tahmin edilmiş

C Sınıfı: Galeri detayları her istasyonda ölçülmüş.

D Sınıfı: Galeri detayları, boyutların önemli ölçüde değiştiği her yerde ölçülmüş.

Türkiye’de uzun yıllar bu sınıflandırma sisteminin çevirisinde yapılan bir hata yüzünden ölçümler 3C hassasiyetinde olduğu var sayıldı. “Hassasiyet” yerine kullanılan “hata” kelimesi (1 derece hata) İngiliz’lerin insanüstü ölçümler aldığını düşündürdü.

Ancak bu sınıflandırmada kastedilen hassasiyet, ölçümü okurkenki hassasiyet. Yani eğimleri sadece 5 ve katları olarak okuyorsanız (5.0, 10.0, 15.0,…) 3. derece hassasiyette ölçüm yapıyorsunuz demek. Biz, ölçümün hatasından bağımsız olarak, pusula ve klinoyu derece hassasiyetinde yazdığımız için otomatik olarak 4 hatta 5. derecede ölçüm alıyoruz.

Bu sınıflandırma sistemi ölçüm aletlerinin çok daha ilkel olduğu zamanlarda üretildiğinden artık çok bir şey ifade etmiyor.

Halkalar ve Konum Hatası

Daha iyi bir ölçüm hassasiyeti ölçüsü santimetre cinsinden konum hatası. Ancak bunu hesaplamak için “ölçüm halkaları”na ihtiyacınız var.

image

Ölçüm halkasına örnek.

Yukarıda 16 istasyonunun 14 istasyonuna göre konumunu hesaplamanın iki yolu var. Biri 14A1, 14A2, 14A3 istasyonlarından, öbürü de 15 istasyonundan giderek hesaplamak. İdeal olarak iki yoldan hesapladığımız konum aynı olmalı ancak gerçekte ölçümde hatalar olacağından 16 istasyonunun iki farklı konumu olacaktır. Bu konum farkını halkadaki istasyon sayısına bölersek ortalama ölçüm hatasını hesaplamış oluruz.

Uzun lafın kısası, eğer mümkünse mağara içerisinde ölçüm halkaları oluşturun. Bu sayede harita çizerken ne kadar ölçüm hatası yapıldığını hesaplayabilirsiniz. Her mağara harita çizim programı, halkalar varsa, bu hesabı otomatik olarak yapıyor.

Hassasiyet Arttırma Yöntemleri

Yukarıdaki yöntemleri uyguladıysanız fena olmayan bir hassasiyette mağarayı ölçmüşsünüz demektir. Ancak daha da yüksek hassasiyette ölçümler yapmak istiyorsanız uygulayabileceğiniz bir kaç yöntem daha var:

Soyunmak

Mağarada çırılçıplak kalın demiyorum tabi ki ama ölçüm almadan önce setinizi, yedek pillerinizi ve diğer metal malzemeyi çıkarın. Bu sayede pusuladaki ufak hataların önüne geçebilirsiniz.

Ters Ölçümler

Her istasyonda hem ileri hem geri yönde ölçüm alın. Yani örneğin 5 istasyonundan 6′ya doğru pusula, klino ve metre ölçtükten sonra 6′dan da 5′e doğru ölçün. Mağara harita çizim programları “reverse shot” denen bu ölçümleri kullanarak daha hassas haritalar üretebiliyorlar.

Duvar Ölçümleri

Lazermetre sayesinde ölçtüğümüz noktaya gitmemiz gerekmiyor. Bu sayede istasyonlardan çevredeki duvarlara “duvar ölçümü” (wall shot) denen ölçümler alabiliriz. Normal birer yan kol gibi pusula, klino ve uzaklık değerlerini deftere yazacağımız bu “kör” istasyonların genişlik ve yükseklik değerleri olmayacaktır. Bu değerleri daha sonra mağaranın üç boyutlu bir modelini oluşturmak için kullanabiliriz.

Yazan: Yaman ÖZAKIN

Kaynak İçin Tıklayınız

ANA SAYFA  - Lokasyon - Videolar

 

MAĞARACILIK - SRT(Single Rope Technique) - Mağara Ölçüm ve Harita - Mağara Haritaları

 

TOPLULUK - Biz Kimiz - Faaliyet Raporları - Malzeme Listesi - Tasarımlar - Etkinlik Takvimi - Üye Ol

 

MAĞARA İHBARI - YERALTI GÜNLERİ

 

İLETİŞİM                     Facebook                       Instagram                         GoogleGroups

© 2012- 2018 Umast (Her Hakkı Saklıdır )

umast@uludag.edu.tr